Cẩm Nang Thị Trường
Dầu Thô Quốc Tế

Vai trò không thể thay thế của spot

Thị trường spot dầu thô là nơi người mua và người bán thỏa thuận giao dịch dầu thô vật chất với việc giao hàng "ngay lập tức" — thực tế là trong vòng 15–45 ngày tới tùy loại dầu và khu vực. Không có sàn tập trung cho giao dịch spot; đây là thị trường phi tập trung (OTC — Over The Counter), diễn ra qua điện thoại, tin nhắn Bloomberg Terminal và các nền tảng giao dịch điện tử.

Điều làm cho spot quan trọng đến vậy: các Giá Bán Chính Thức (OSP) của Saudi Aramco, ADNOC, KPC và tất cả nhà sản xuất lớn đều được tính bằng cách lấy giá benchmark spot cộng/trừ differential. Vì vậy, spot là nguồn gốc của mọi giá dầu trong thị trường vật chất.

Brent Complex — Benchmark toàn cầu

Brent là benchmark giá dầu được sử dụng rộng rãi nhất thế giới, định giá khoảng 70–80% hợp đồng dầu thô quốc tế. ICE Tuy nhiên "Brent" ngày nay không còn chỉ là dầu từ mỏ Brent nữa — nó là một rổ dầu phức hợp được gọi là BFOET+WTI Midland.

Cơ chế định giá Brent hoạt động qua 4 tầng liên kết chặt chẽ:

Dated Brent (do S&P Global Commodity Insights/Platts đánh giá mỗi ngày) là mức giá của hàng vật chất đã được gán ngày giao hàng cụ thể, cách 10–25 ngày. Đây là "neo giá" mà tất cả hợp đồng vật chất tham chiếu. S&P Global Platts

WTI — Benchmark Mỹ và nghịch lý địa lý

West Texas Intermediate (WTI) là dầu nhẹ ngọt chất lượng cao (API 40.8°, sulfur 0.24%) được giao dịch tại điểm giao nhận vật lý ở Cushing, Oklahoma — cách bờ biển 700 km. Đây chính là "nghịch lý địa lý" nổi tiếng: một benchmark dầu quốc tế được neo vào một hub đường ống nội địa cách biển cả.

Khi Cushing tắc nghẽn (vào tháng 4/2020, WTI futures giao tháng tới đã giao dịch ở mức âm -$37.63/thùng — mức chưa từng có trong lịch sử), chi phí lưu kho khổng lồ đã đẩy người nắm hợp đồng phải trả tiền để ai đó nhận dầu), điều đó cho thấy hạn chế của việc neo một benchmark vào điểm lưu kho nội địa.

Dubai/Oman — Định giá dầu Đông bán cầu

Khoảng 70% dầu Trung Đông xuất khẩu sang châu Á, và phần lớn được định giá theo Dubai hoặc trung bình Dubai/Oman. Dubai là loại dầu trung bình chua (API 30.4°, sulfur 2.13%) được giao dịch tự do tại cảng Fateh của Các Tiểu Vương quốc.

Tuy nhiên, sản lượng Dubai đã giảm mạnh theo thập kỷ, khiến thị trường spot ngày càng kém thanh khoản. Platts (S&P Global) khắc phục bằng cách dùng hệ thống swaps và spreads để xác định giá Dubai thay vì chỉ dựa vào giao dịch spot trực tiếp. Argus Crude

Murban — Benchmark mới nổi của ADNOC

Từ tháng 3/2021, ADNOC (Abu Dhabi) ra mắt hợp đồng futures Murban trên sàn ICE Abu Dhabi (IFAD) — bước đi chiến lược nhằm tạo benchmark dầu riêng cho Trung Đông-châu Á, cạnh tranh với hệ thống OSP truyền thống. Murban (API 39.6°, sulfur 0.73%, sản lượng 1 mb/d) có tính thanh khoản ngày càng tăng và đang dần được sử dụng trong các hợp đồng quốc tế.

Term Contract là gì và hoạt động thế nào

Hợp đồng dài hạn (term contract) là thỏa thuận giữa nhà sản xuất (thường là công ty dầu quốc gia — NOC) và người mua (refinery, trading house) để mua một lượng dầu nhất định trong kỳ hạn từ 1 đến 5 năm. Mỗi tháng, người mua phải thực hiện lifting (nâng hàng) — tức là gửi tàu đến bến cảng chỉ định, nhận đúng lượng dầu đã cam kết trong cửa sổ thời gian được cấp phép.

Theo hợp đồng của NNPC (Nigerian National Petroleum Corporation), người mua có quyền nâng tổng lượng dầu đã thỏa thuận mỗi tháng với dung sai ±5%. Nếu người mua không nâng đủ (underlifting), họ có thể bị tính phí hoặc mất quyền ưu tiên tái ký. NNPC General Conditions 2011

OSP — Giá Bán Chính Thức: Trái tim của chính sách bán dầu

OSP (Official Selling Price) là giá mà các công ty dầu nhà nước công bố hàng tháng cho từng loại dầu thô xuất khẩu. OSP không phải là giá tuyệt đối — nó là một mức chênh lệch (differential) so với benchmark thị trường, phản ánh chất lượng dầu và điều kiện thị trường khu vực.

Saudi Aramco công bố OSP vào đầu mỗi tháng cho tháng giao hàng tiếp theo. OSP được phân chia theo 4 loại dầu (Arab Super Light, Extra Light, Light, Medium, Heavy) và 4 khu vực địa lý (Asia, NW Europe, Mediterranean, USA), tổng cộng tạo ra 20 mức OSP khác nhau mỗi tháng. EIA Today in Energy, 2014 · MacroMicro

Công thức giá theo từng khu vực của các nhà sản xuất lớn

Điều khoản giao hàng: FOB, CIF và DES

Mỗi hợp đồng dầu thô phải xác định rõ điểm chuyển giao quyền sở hữu và rủi ro. Ba cơ chế phổ biến nhất trong thương mại dầu thô quốc tế:

Phân loại tàu chở dầu thô

VLCC là "xương sống" của thương mại dầu thô toàn cầu — mỗi tàu chở ~2 triệu thùng dầu (khoảng 2% nhu cầu Mỹ một ngày). Chi phí vận hành một VLCC khoảng $20,000–30,000/ngày, nhưng trong giai đoạn căng thẳng thị trường có thể vọt lên $150,000+/ngày. Maritime-Hub.com, Feb 2026

Worldscale — Ngôn ngữ định giá cước tàu

Worldscale là hệ thống chỉ số tiêu chuẩn hóa cước phí tàu chở dầu, được quản lý bởi tổ chức Worldscale Association. WS 100 là mức cước "chuẩn" được tính toán mỗi năm cho từng tuyến đường, dựa trên chi phí vận hành tàu tiêu chuẩn.

Khi Worldscale tăng lên (thị trường tàu căng thẳng), chi phí vận chuyển tăng thêm vào giá CIF tại cảng nhận, khiến dầu từ xa trở nên đắt hơn. Đây là lý do VLCC rate cao ở tháng 2/2026 (WS163, TCE ~$151,000/ngày) do căng thẳng Hormuz đã đẩy chi phí nhập khẩu dầu Trung Đông sang châu Á lên đáng kể. Maritime-Hub.com · Argus Tanker Freight

Các eo biển và tuyến đường chiến lược

Pipeline quốc tế quan trọng

• CPC (Caspian Pipeline Consortium): Kazakhstan → Novorossiysk, Nga. 1.5 mb/d. CPC Blend benchmark từ đây.
• BTC (Baku-Tbilisi-Ceyhan): Azerbaijan → Thổ Nhĩ Kỳ qua Georgia. 1.2 mb/d. Tuyến tránh Nga.
• ESPO (Eastern Siberia-Pacific Ocean): Nga → Kozmino, 600k b/d. Dầu Nga chính xuất sang châu Á.
• Sumed (Suez-Mediterranean): Ai Cập. Bypass kênh Suez cho dầu. 2.8 mb/d capacity.
• Kirkuk-Ceyhan: Iraq → Thổ Nhĩ Kỳ, 350k b/d (hay bị gián đoạn do xung đột nội bộ Iraq).

Kho dự trữ chiến lược — SPR

Strategic Petroleum Reserve (SPR) của Mỹ tại bờ vịnh Gulf Coast là kho dầu thô chiến lược lớn nhất thế giới, hiện còn khoảng 350–370 triệu thùng sau khi xả thải nhiều trong 2022–2023 để kiềm chế giá. Ngoài ra IEA yêu cầu các nước thành viên duy trì kho tương đương 90 ngày nhập khẩu ròng.

Kho tư nhân tại Cushing (Oklahoma), ARA (Amsterdam-Rotterdam-Antwerp), và Okinawa (Nhật) đóng vai trò điều tiết cung-cầu ngắn hạn và là yếu tố quan trọng trong định giá spot và forward.

Bốn cấu hình nhà máy lọc dầu

Nhà máy lọc dầu không phải tất cả đều như nhau. Khả năng xử lý dầu nặng-chua và tạo ra sản phẩm trắng (white products) quyết định loại dầu thô nào có giá trị nhất với từng nhà máy.

Chỉ số Nelson Complexity Index đo mức độ phức tạp của nhà máy. Nhà máy coking phức tạp gấp 10 lần topping, nghĩa là có thể tạo ra nhiều hơn nhiều từ mỗi thùng dầu thô nặng-chua đắt tiền hơn khi chế biến thành sản phẩm trắng. Đây là lý do các nhà máy Mỹ (USGC, nelson index ~12) có thể trả giá cao hơn cho dầu Venezuela hay Canadian heavy, trong khi nhà máy đơn giản ở châu Á không thể. Springer Petroleum Science 2017

Netback — Đo lường giá trị thực của dầu thô

Netback là phương pháp tính giá trị một thùng dầu thô bằng cách trừ ngược từ giá sản phẩm: lấy doanh thu dự kiến từ các sản phẩm lọc ra (xăng, diesel, jet fuel, fuel oil…) trừ đi chi phí lọc, rồi ra giá tối đa nhà lọc dầu sẵn sàng trả cho dầu thô đó.

Crack Spread — Nhiệt kế lợi nhuận lọc dầu

Crack spread là chênh lệch giữa giá sản phẩm lọc dầu và giá dầu thô đầu vào. Đây là thước đo nhanh về lợi nhuận biên của nhà lọc dầu và là một trong những chỉ số quan trọng nhất trên thị trường dầu.

Assay dầu thô — "Bản vẽ kỹ thuật" của mỗi grade

Crude oil assay (phân tích dầu thô) là tài liệu kỹ thuật mô tả toàn bộ đặc tính hóa học và vật lý của một loại dầu. Assay bao gồm: API gravity, hàm lượng lưu huỳnh, kim loại nặng (vanadium, nickel), điểm đông đặc (pour point), điểm nổ hơi (RVP), và quan trọng nhất là đường cong chưng cất (yield vs boiling point curve).

Từ assay, nhà lọc dầu có thể tính chính xác yield của mỗi sản phẩm từ dầu thô đó với từng cấu hình nhà máy cụ thể, từ đó tính netback và quyết định giá mua tối đa. Assay là tài liệu kỹ thuật then chốt trong mọi đàm phán hợp đồng dầu thô mới. IEA Refinery Margin Methodology 2022

Các hãng tin giá — Người Nắm Quyền Lực Thật Sự

Không có sàn tập trung cho dầu thô vật chất. Vì vậy các Price Reporting Agencies (PRA) — tổ chức thu thập thông tin giao dịch và công bố giá tham chiếu — có quyền lực đặc biệt. Tất cả OSP của nhà sản xuất lớn đều tính dựa trên đánh giá giá của các PRA này.

Quy trình MOC (Market on Close) của Platts là cơ chế quan trọng nhất: trong 30 phút cuối mỗi ngày giao dịch, Platts thu thập tất cả bid, offer và deal của BFOE để xác định Dated Brent. Dù chỉ một vài giao dịch thực sự xảy ra, đây là mức giá mà cả thị trường tham chiếu. S&P Global Platts · Flux.live

Nền tảng giao dịch điện tử

• ICE (Intercontinental Exchange): Brent, Gasoil futures; trụ sở Atlanta và London. ~70% Brent futures.
• NYMEX (CME Group): WTI futures; New York. Hợp đồng chuẩn 1,000 bbl.
• IFAD (ICE Futures Abu Dhabi): Murban futures, ra mắt 2021.
• Bloomberg Terminal: Nền tảng messaging chính cho OTC trading. Hầu hết spot deal thực hiện qua Bloomberg chat.
• Chelpipe / Trayport: Nền tảng OTC broker cho giao dịch Brent forward và swaps.

Minh bạch và dữ liệu công khai

Mặc dù là thị trường OTC, có nhiều nguồn dữ liệu công khai quan trọng:

• EIA Weekly Petroleum Status Report: Tồn kho Mỹ, sản lượng, nhập khẩu — mỗi thứ Tư 10:30 AM ET, di chuyển thị trường.
• IEA Oil Market Report: Hàng tháng, tổng quan cung-cầu toàn cầu.
• OPEC Monthly Oil Market Report: Góc nhìn của nhà sản xuất lớn nhất thế giới.
• AIS (Automatic Identification System): Theo dõi vị trí tàu real-time — dữ liệu thương mại quan trọng cho trader.